Materac przeciwodleżynowy pomaga ograniczać długotrwały nacisk na tkanki, ale nie zastępuje zmiany pozycji chorego, kontroli skóry, pielęgnacji, odpowiedniego odżywienia ani mobilizacji, jeśli stan pacjenta na nią pozwala. Materace aktywne, w tym zmiennociśnieniowe, cyklicznie zmieniają obciążenie ciała, jednak nie oznacza to, że osoba leżąca może stale pozostawać w jednej pozycji.
Międzynarodowe wytyczne NPIAP/EPUAP/PPPIA zalecają łączenie odpowiedniej powierzchni podparcia z indywidualnym planem odciążania i mobilizacji. Ważne: przy istniejących odleżynach, urazie kręgosłupa, zaburzeniach krążenia, silnym bólu lub niestabilnym stanie zdrowia sposób pozycjonowania należy uzgodnić z personelem medycznym.
Dlaczego sam materac przeciwodleżynowy nie wystarczy?
Odleżyny to miejscowe uszkodzenia skóry i głębiej położonych tkanek wynikające z nacisku lub nacisku połączonego z siłami ścinającymi. Materac redystrybuuje nacisk, może zwiększać powierzchnię podparcia i wspomagać kontrolę mikroklimatu, ale nie zastępuje odciążania poszczególnych miejsc poprzez zmianę pozycji. Obracanie umożliwia też ocenę skóry i szybsze wykrycie zmian.
Jak często obracać osobę leżącą?
Nie ma jednego harmonogramu dla wszystkich pacjentów. Dawna zasada „co 2 godziny” nie powinna być stosowana automatycznie. Częstotliwość zależy od ryzyka odleżyn, stanu skóry, mobilności, istniejących ran, bólu, tolerancji pozycji i używanego materaca. Wytyczne NICE wskazują orientacyjnie zmianę pozycji co najmniej co 6 godzin u dorosłych zagrożonych odleżynami i co najmniej co 4 godziny u osób z wysokim ryzykiem; nie zastępuje to indywidualnej oceny.
Jak stworzyć plan zmiany pozycji?
Z pielęgniarką, lekarzem lub fizjoterapeutą należy ustalić dopuszczalne pozycje, odstępy między zmianami, miejsca wymagające szczególnego odciążenia, potrzebne kliny i poduszki oraz sygnały wymagające wcześniejszego przełożenia pacjenta. U osoby całkowicie niesamodzielnej warto zapisywać zmiany pozycji i obserwacje skóry.
Gdzie najczęściej powstają odleżyny i kto jest zagrożony?
Najbardziej narażone są okolica krzyżowa, pięty, potylica, łopatki i łokcie, a przy leżeniu na boku także biodra, kostki, boczne powierzchnie kolan i uszy. Uszkodzenia mogą powstawać pod maskami, ortezami i innymi wyrobami mającymi kontakt ze skórą.
Ryzyko wzrasta przy ograniczeniu ruchomości i czucia, wcześniejszych odleżynach, niedożywieniu, zaburzeniach świadomości lub perfuzji, chorobach neurologicznych oraz wilgotnej skórze i nietrzymaniu moczu lub stolca. Skale Norton, Braden i Waterlow mogą wspierać ocenę, ale nie zastępują badania i oceny klinicznej.
Profilaktyka odleżyn krok po kroku
1. Regularnie kontroluj skórę
Obserwuj szczególnie miejsca poddane naciskowi. Sygnałem alarmowym są nieblednące zaczerwienienie lub inna zmiana koloru, ból, obrzęk, stwardnienie, miejscowe ocieplenie bądź ochłodzenie, pęcherz lub uszkodzenie naskórka. Na ciemniejszej skórze przebarwienia mogą być słabiej widoczne; zwracaj uwagę także na temperaturę i konsystencję tkanek.
2. Chroń skórę przed wilgocią
Unikaj długiego kontaktu z moczem, stolcem, potem i wydzielinami. U osób z nietrzymaniem moczu lub stolca można stosować odpowiednią pielęgnację i preparaty barierowe. Nie masuj ani intensywnie nie pocieraj miejsc zagrożonych odleżyną.
3. Zadbaj o odżywienie i nawodnienie
Niedożywienie zwiększa ryzyko uszkodzeń i utrudnia gojenie. Przy podejrzeniu niedoborów potrzebna jest ocena żywieniowa. Nie należy rutynowo podawać wszystkim pacjentom białka, cynku czy witamin bez sprawdzenia potrzeb. Ilość płynów zależy m.in. od wieku, masy ciała, czynności nerek, serca i przyjmowanych leków; niektóre choroby wymagają ograniczenia płynów.
4. Wspieraj bezpieczną mobilizację
Jeśli stan chorego pozwala, aktywność i ćwiczenia pomagają ograniczać długotrwały nacisk. Plan ustala się z fizjoterapeutą, uwzględniając ból, ograniczenia ruchu i przeciwwskazania. Szczególnej ostrożności wymagają pacjenci po złamaniach i operacjach, z niestabilnym kręgosłupem, zaawansowaną osteoporozą lub niestabilnym stanem krążeniowo-oddechowym.
Jak bezpiecznie zmieniać pozycję chorego?
Podczas przesuwania należy ograniczać nacisk, tarcie i siły ścinające. Pomocne są maty ślizgowe, podkłady transferowe, podnośniki, regulowane łóżka i kliny. Opiekun powinien znać zasady ich używania. Ciężkiego lub całkowicie niesamodzielnego pacjenta nie należy przenosić samodzielnie, jeśli stwarza to ryzyko dla niego lub opiekuna.
Jak działa materac zmiennociśnieniowy?
Materac aktywny cyklicznie obciąża i odciąża różne obszary ciała. Powierzchnie przeciwodleżynowe mogą zwiększać kontakt z ciałem, ograniczać miejscowe skupienie nacisku i poprawiać mikroklimat. Materac nie leczy samodzielnie istniejącej rany.
Czy materac zmiennociśnieniowy zawsze jest lepszy od piankowego?
Nie. Dobrze dobrany materac piankowy redystrybuujący nacisk może być wystarczający dla części pacjentów. Powierzchnię dynamiczną rozważa się m.in. wtedy, gdy piankowa nie zapewnia odpowiedniego odciążenia. Znaczenie mają ryzyko, masa ciała, mobilność, stan skóry i komfort.
Materac bąbelkowy czy rurowy?
Nie należy wybierać konstrukcji wyłącznie według stopnia odleżyny. Trzeba uwzględnić lokalizację ran, masę i budowę ciała, zdolność do zmiany pozycji, wilgotność skóry, wymagane funkcje oraz przeznaczenie konkretnego modelu określone przez producenta.
Jak wybrać materac przeciwodleżynowy?
- Masa użytkownika: pacjent musi mieścić się w zakresie wskazanym przez producenta.
- Nakładka czy pełny materac: sprawdź, czy system umieszcza się na innym materacu, czy go zastępuje.
- Alarmy: w aktywnym systemie przydatne są sygnały spadku ciśnienia, awarii i braku zasilania.
- Mikroklimat: nie każdy materac pneumatyczny zapewnia aktywny przepływ powietrza.
- Serwis: sprawdź dostępność części, wsparcia technicznego i procedury działania przy awarii.
- Dokumentacja: jeśli produkt jest wyrobem medycznym, zweryfikuj CE, deklarację zgodności UE oraz inne dokumenty wymagane dla jego klasy. Znak CE nie gwarantuje efektu u każdego pacjenta.
Instalacja materaca i praca pompy
Zgodnie z instrukcją sprawdź orientację i mocowanie materaca, przewody, podłączenie pompy, ciśnienie, alarmy, wymagania dotyczące prześcieradła oraz postępowanie przy zaniku zasilania. Część systemów reguluje parametry automatycznie, inne wymagają ręcznej nastawy.
Jeżeli producent przewiduje ciągłą pracę pompy, należy ją pozostawić włączoną. Tryby statyczne, maksymalne napełnienie, transportowe i CPR stosuje się wyłącznie zgodnie z instrukcją — nie ma uniwersalnego obowiązku wyłączania pompy podczas karmienia czy mycia.
Jak odciążać pięty?
Pięty wymagają szczególnej ochrony. U pacjentów zagrożonych urazem ciśnieniowym należy dążyć do ich pełnego odciążenia, np. za pomocą właściwego urządzenia lub podparcia łydki tak, aby pięta nie spoczywała na materacu. Regularnie kontroluj ułożenie i stan skóry. Poduszki oraz kliny mogą też rozdzielać wyniosłości kostne i stabilizować pozycję, ale nie mogą tworzyć nowych punktów nacisku.
Kremy barierowe i opatrunki profilaktyczne
Przy kontakcie skóry z wilgocią pomocne bywają indywidualnie dobrane preparaty barierowe. U wybranych pacjentów wysokiego ryzyka można rozważyć opatrunki profilaktyczne na miejsca szczególnie narażone. Nie zastępują one odciążania ani zmiany pozycji.
Refundacja materaca przeciwodleżynowego z NFZ
W wykazie wyrobów wydawanych na zlecenie wymieniono materace zmiennociśnieniowe z pompą: S.04.01.B (konstrukcja bąbelkowa) i S.04.01.R (rurowa); materace piankowe nie należą do tych pozycji. Zgodnie z przywołanym wykazem limity finansowania wynoszą odpowiednio 250 zł i 400 zł, udział własny wynosi 30% limitu, a okres użytkowania zasadniczo 3 lata. Uprawnienie zależy m.in. od wskazań medycznych, takich jak paraplegia, tetraplegia lub trwała choroba wymagająca stałego leżenia.
Osoby uprawnione do wystawienia zlecenia zależą od kodu wyrobu. Przed realizacją sprawdź aktualne kryteria, ceny i zasady na stronie NFZ lub Pacjent.gov.pl, ponieważ wykaz i limity mogą się zmieniać. Osoby z niepełnosprawnością mogą dodatkowo pytać PCPR lub MOPR o możliwe wsparcie PFRON; w części programów zakup przed zakończeniem procedury wyklucza dofinansowanie.
Najczęstsze mity o odleżynach
- „Materac zastępuje obracanie”: nie, pozostaje jedynie elementem profilaktyki.
- „Każdego trzeba obracać dokładnie co 2 godziny”: nie, plan jest indywidualny.
- „Zaczerwienioną skórę należy rozmasować”: nie, masaż i silne pocieranie mogą zaszkodzić.
- „Materac rurowy leczy zaawansowaną odleżynę”: pomaga odciążać, lecz nie zastępuje leczenia rany, kontroli zakażenia i oceny odżywienia.
- „Każdą odleżynę trzeba wysuszyć”: dobór opatrunku zależy od głębokości, tkanek, wysięku, skóry otaczającej i ukrwienia.
Kiedy skontaktować się z lekarzem lub pielęgniarką?
Profesjonalnej oceny wymagają rana lub pęcherz, martwica, szybkie powiększanie się zmiany, nasilony ból, obrzęk, ropna wydzielina, objawy zakażenia, gorączka, dreszcze lub pogorszenie ogólnego stanu. Nie usuwaj samodzielnie martwiczych tkanek.
Jak monitorować istniejącą odleżynę?
Dokumentuj lokalizację, wielkość, szacunkową głębokość, wygląd tkanek, wysięk, stan skóry wokół, ból i objawy zakażenia. Brak poprawy wymaga ponownej oceny materaca, pozycjonowania, odciążania, żywienia, perfuzji i leczenia chorób współistniejących.
FAQ – materace przeciwodleżynowe i zmiana pozycji
Czy materac całkowicie zastępuje obracanie chorego?
Nie. Nawet zaawansowany system powinien być elementem szerszego planu profilaktyki.
Jak często obracać pacjenta na materacu?
Indywidualnie, z uwzględnieniem ryzyka, stanu skóry, mobilności, rodzaju materaca i tolerancji pozycji.
Czy pompa musi działać całą dobę?
Jeśli tak przewiduje instrukcja danego modelu, należy utrzymywać ciągłą pracę.
Czy głośna pompa oznacza awarię?
Nie zawsze. Nagła zmiana dźwięku wymaga jednak sprawdzenia pompy, przewodów, filtrów, szczelności i alarmów.
Jak czyścić materac przeciwodleżynowy?
Stosuj metody i preparaty dopuszczone przez producenta, z uwzględnieniem materiału pokrowca, komór i dozwolonych stężeń środków dezynfekcyjnych.
Najważniejsza zasada profilaktyki odleżyn
Największe znaczenie ma połączenie oceny ryzyka, odpowiedniego materaca, planu zmiany pozycji, kontroli skóry, ograniczania tarcia i wilgoci, właściwego żywienia, nawodnienia i bezpiecznej mobilizacji. Jeśli odleżyna już powstała, konieczna jest profesjonalna ocena pacjenta, rany i całego sposobu odciążania.
Źródła i wytyczne
- NPIAP/EPUAP/PPPIA – Repositioning and Mobilization (2026)
- International Guideline – Support Surfaces
- International Guideline – Preventing Heel Pressure Injuries
- International Guideline – Skin and Tissue Assessment
- International Guideline – Preventive Skin Care
- International Guideline – Nutrition
- NICE CG179 – Pressure ulcers
- Wykaz wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie
Wersje językowe
